Deformacja końsko-szpotawa to złożone schorzenie układu mięśniowo-szkieletowego, charakteryzujące się wielowymiarową deformacją stopy. W niektórych przypadkach przyczyna jest znana, np. w wyniku wad układu nerwowego (przepuklina oponowo-rdzeniowa), chorób tkanki łącznej (zespół Ehlersa-Danlosa) czy zespołów wad wrodzonych. Jednak w większości przypadków etiologia pozostaje nieznana, co określa się jako idiopatyczną. U takich pacjentów obserwuje się nieprawidłowości w budowie tkanki łącznej mięśni, powięzi i ścięgien. Wrodzona deformacja końsko-szpotawa, niezwiązana z innymi chorobami, jest diagnozowana zaraz po urodzeniu i charakteryzuje się przewidywalnym przebiegiem oraz standardowym podejściem terapeutycznym. Schorzenie dotyczy nie tylko stopy, ale także podudzia, które bywa mniejsze i smuklejsze.

Częstość występowania tej wady w Polsce nie jest dokładnie znana, ale w Europie wynosi około 1,5 na 1000 urodzeń, z czego 30-50% przypadków obejmuje obie stopy. Deformacja występuje 2-3 razy częściej u chłopców. Przy około 350-400 tysiącach urodzeń rocznie w Polsce, diagnozy wymagają około 500 dzieci. Sukces leczenia zależy przede wszystkim od wczesnego jego rozpoczęcia oraz nasilenia wady. Nietypowe przypadki lub te współistniejące z innymi schorzeniami częściej wymagają interwencji chirurgicznej.

Rozpoznanie deformacji końsko-szpotawej

Wadę można zdiagnozować już w okresie prenatalnym za pomocą USG, a po narodzinach na podstawie badania klinicznego. Charakterystyczny kształt stopy przypomina koniec kija golfowego (ang. clubfoot). Deformację należy różnicować z izolowanym przywiedzeniem przodostopia i stopą ułożeniową. Kluczowymi elementami deformacji są: końskość, szpotawość, odwrócenie i wydrążenie, które powodują rotację stopy do wewnątrz oraz obciążenie jej zewnętrznej krawędzi. Stopień deformacji określa się za pomocą skal Dimeglio lub Piraniego, które pomagają ocenić nasilenie i możliwości korekcji wady.

Leczenie wrodzonej deformacji końsko-szpotawej

Leczenie należy rozpocząć możliwie szybko, najlepiej w pierwszym tygodniu życia. Dzięki metodzie Ponsetiego, która obejmuje stopniowe redresje i gipsowanie w celu skorygowania deformacji, operacyjne leczenie stało się rzadziej stosowane. W większości przypadków do osiągnięcia pełnej korekcji konieczne jest przecięcie ścięgna Achillesa. Po zdjęciu ostatniego gipsu stopa zyskuje prawidłowy kształt, a proces leczenia uzupełnia się stosowaniem szyny odwodzącej, która zapobiega nawrotom deformacji. Szyna ta noszona jest przez kilka lat, a większość nawrotów obserwuje się przed 6. rokiem życia. Fizjoterapia wspomagająca leczenie Ponsetiego zwiększa skuteczność terapii i zmniejsza ryzyko nawrotów.

Prawidłowe zastosowanie metody Ponsetiego, zgodnie z jej założeniami, pozwala zminimalizować konieczność leczenia operacyjnego i daje bardzo dobre długoterminowe efekty. Modyfikacje tej metody zazwyczaj nie są wskazane. Interwencja chirurgiczna jest konieczna w przypadku stóp atypowych, nawracających lub gdy leczenie zostało podjęte zbyt późno.